- Egzama tek bir hastalık değil, ortak bir cilt tepkisini paylaşan bir hastalık grubudur.
- Temelinde deri bariyerinin zayıflaması ve bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı vardır.
- Kaşıntı en belirleyici bulgudur; kaşımak bariyeri daha da bozarak kısır döngü yaratır.
- Bulaşıcı değildir, temasla başkasına geçmez.
- Tedavinin iki ayağı vardır: alevlenmeyi söndürmek ve bariyeri günlük bakımla korumak.
Egzama, cildin bariyer işlevinin bozulması ve iltihabi yanıtın devreye girmesiyle ortaya çıkan; kaşıntı, kızarıklık ve kuruluk ile seyreden kronik bir deri hastalığıdır. Halk arasında egzema olarak da yazılır. Bulaşıcı değildir, alevlenme ve sakinleşme dönemleriyle ilerler. Egzama belirtileri en sık el, kol kıvrımları, diz arkası ve boyunda görülür.
ür.
Egzama neden olur?
Egzama, deri bariyerindeki yapısal zayıflık ile bağışıklık sisteminin aşırı tepkisinin bir araya gelmesiyle olur. Sağlıklı deride en üst tabaka, su kaybını önleyen ve dış etkenleri dışarıda tutan bir duvar gibi çalışır. Egzamada bu duvarın harcı zayıftır.
Tanım
Egzama; deri bariyerinin zayıflamasıyla seyreden, kaşıntı, kızarıklık ve kurulukla ortaya çıkan kronik iltihabi bir deri hastalığıdır. Tek bir hastalık değil, ortak bir cilt tepkisini paylaşan bir hastalık ailesidir. Alevlenme ve sakinleşme dönemleriyle ilerler; enfeksiyon kaynaklı olmadığı için temasla bulaşmaz.
Bariyer zayıfladığında iki şey aynı anda olur: cilt içindeki su hızla kaybolur ve dış ortamdaki alerjenler, tahriş edici maddeler, mikroorganizmalar deriye kolayca girer. Bağışıklık sistemi bu girişe iltihabi bir yanıtla karşılık verir, kızarıklık ve kaşıntı başlar.
Buradan sonrası bir döngüdür. Kaşıntı kaşımaya, kaşıma bariyerin daha çok yıpranmasına, yıpranma daha fazla iltihaba yol açar. Egzama tedavisinde asıl hedef bu kaşıntı ve kaşıma döngüsünü kırmaktır.
Katkıda bulunan başlıca etkenler:
- Genetik yatkınlık: Deri bariyer proteinlerini kodlayan genlerdeki farklılıklar. Ailede egzama, astım ya da alerjik nezle öyküsü sık görülür.
- Çevresel tetikleyiciler: Kuru ve soğuk hava, kalorifer ortamı, sert su, ev tozu akarı, polen.
- Kimyasal maruziyet: Sabun, deterjan, dezenfektan, çözücüler, sık el yıkama.
- Mekanik tahriş: Yün ve kaba dokulu kumaşlar, sürtünme, terleme.
- Stres ve uyku düzensizliği: Alevlenme sıklığını artırabilir.
- Enfeksiyonlar: Deride bakteri ya da maya çoğalması tabloyu ağırlaştırabilir.
Egzama belirtileri nelerdir?
Egzama belirtileri hastalığın evresine göre değişir. Aynı kişide farklı dönemlerde farklı görünümler ortaya çıkabilir.
Akut dönemde:
- Yoğun kaşıntı, çoğu zaman diğer bulgulardan önce başlar
- Belirgin kızarıklık ve şişlik
- Küçük su toplamaları (veziküller), yer yer sulanma
- Kaşıma sonrası açılan yüzeysel sıyrıklar
Kronik dönemde:
- Derinin kalınlaşması ve deri çizgilerinin belirginleşmesi (likenifikasyon)
- Kuruluk, pullanma, sertleşme
- Özellikle el ve topuklarda ağrılı çatlaklar
- İyileşme sonrası koyu ya da açık renkli lekelenme
Kaşıntının geceleri artması egzamanın tipik özelliklerindendir. Uyku bölünmesi, çocuklarda okul başarısını, yetişkinlerde iş performansını doğrudan etkiler. Bu nedenle kaşıntı yalnızca bir konfor sorunu değil, tedavi hedefinin merkezidir.
Egzama türleri nelerdir?
Egzama şemsiye bir terimdir. Doğru tedavi için hangi türle karşı karşıya olunduğunun belirlenmesi gerekir.
| Egzama türü | Tipik bölge | Ayırt edici özellik | Sık tetikleyici |
|---|---|---|---|
| Atopik dermatit | Bebekte yanak, çocukta dirsek içi ve diz arkası, erişkinde el, boyun, göz kapağı | Kronik seyir, ailede alerji öyküsü | Kuru hava, akar, stres, sabun |
| İrritan kontakt dermatit | El sırtı, parmak araları | Maruziyet süresiyle orantılı, herkeste görülebilir | Deterjan, su, dezenfektan, çözücü |
| Alerjik kontakt dermatit | Temas eden bölgeyle sınırlı | Duyarlılık gelişen kişide, temastan gün sonra çıkar | Nikel, koku maddeleri, saç boyası, koruyucular |
| Seboreik dermatit | Saçlı deri, kaş arası, burun kenarı, göğüs | Yağlı sarımsı pullanma | Maya çoğalması, mevsim değişimi, stres |
| Dishidrotik egzama | El ve ayak yanları, parmak kenarları | Derin yerleşimli, çok kaşıntılı su kabarcıkları | Terleme, stres, nikel duyarlılığı |
| Nummüler egzama | Bacaklar, kollar, gövde | Madeni para biçiminde yuvarlak plaklar | Kuruluk, kış ayları, travma |
| Staz dermatiti | Ayak bilekleri ve baldır alt kısmı | Şişlik, renk koyulaşması, damar belirginliği | Venöz dolaşım yetersizliği |
Bu tabloda seboreik dermatit ayrı bir yerde durur: görünüm olarak egzama ailesine dahil olsa da yaklaşımı farklıdır. Yağlı bölgelerde sarımsı pullanma tarif ediyorsanız seboreik dermatitin tanı ve tedavi süreci sizin için daha uygun bir başlık olabilir.
Boyunda egzama neden olur?
Boyunda egzama, bu bölgenin ince derisi ve yoğun ürün teması nedeniyle sık görülür. Boyun derisi yüz kadar korunmaz, ancak yüz kadar çok ürünle karşılaşır.
Boyunda egzamanın en sık nedenleri:
Parfüm ve koku içeren ürünler: Doğrudan boyna sıkılan parfümler, alerjik kontakt dermatitin klasik nedenidir.
Takı ve aksesuar: Nikel içeren kolyeler, zincirler ve giysi kancaları.
Saç ürünleri: Şampuan, saç kremi ve saç boyasının durulanırken boyundan akması.
Giysi kaynaklı tahriş: Yün kazak yakaları, sert etiketler, boğazlı giysiler.
Terleme ve sürtünme: Yaz aylarında ter birikimi bariyeri zorlar.
Atopik dermatitin erişkin dağılımı: Yetişkinlerde atopik egzama sıklıkla boyun ve göz kapaklarına yerleşir.
Güneş kremi ve kozmetik içerikleri: Bazı koruyucu ve filtre maddeleri duyarlılık geliştirebilir.
Boyundaki kaşıntılı kızarıklık uzun sürüyorsa, nedeni tahmin ederek ürün değiştirmek yerine yama testi ile hangi maddeye duyarlılık olduğunu belirlemek çok daha hızlı sonuç verir.
Egzama nasıl teşhis edilir?
Egzama teşhisi öncelikle klinik muayene ve ayrıntılı öykü ile konur. Kan testinde çıkan tek bir değer egzama tanısı koymaz.
Tanı sürecinde değerlendirilenler:
- Şikâyetin ne zaman başladığı, hangi mevsimde arttığı, ne kadar sürdüğü
- Lezyonların vücuttaki dağılımı ve görünümü
- Meslek, hobiler ve günlük ürün kullanımı
- Ailede alerji, astım ya da egzama öyküsü
- Daha önce kullanılan ürün ve tedavilere verilen yanıt
Gerektiğinde şu incelemeler eklenir:
- Yama testi: Alerjik kontakt dermatit şüphesinde, hangi maddeye duyarlılık olduğunu gösterir.
- Deri kazıntısı incelemesi: Mantar enfeksiyonunu ayırmak için yapılır.
- Kültür: Bakteriyel enfeksiyon eklendiği düşünülüyorsa.
- Kan tetkikleri: Eşlik eden durumları değerlendirmek amacıyla.
- Deri biyopsisi: Nadiren, tanı netleşmediğinde başvurulur.
Egzamayı taklit eden birçok tablo vardır: mantar enfeksiyonu, sedef hastalığı, uyuz ve bazı ilaç reaksiyonları. Aylardır geçmeyen bir döküntüde ilk yapılması gereken ürün denemek değil, tanıyı doğrulamaktır.
Egzama tedavisi nasıl yapılır?
Egzama tedavisi iki paralel hat üzerinde yürür: alevlenmeyi söndürmek ve alevlenmeler arasındaki dönemde bariyeri korumak. Yalnızca birine odaklanmak, tekrarlayan bir döngüye yol açar.
1. Bariyer onarımı ve nemlendirme. Tedavinin bırakılmayan zeminidir. Kokusuz, cilt tipine uygun nemlendiricilerin düzenli ve bol kullanımı esastır. Banyodan çıktıktan sonraki ilk birkaç dakika içinde, cilt hafif nemliyken uygulamak etkiyi belirgin artırır.
2. Topikal iltihap kontrolü. Alevlenme döneminde bölgeye ve yaşa uygun güçte topikal ilaçlar kullanılır. Bunların hangi bölgede, ne kadar süre ve hangi sıklıkla kullanılacağı hekim tarafından belirlenir. Kendi kararınızla başlamak ya da kullanılan ürünü bir başkasının önerisiyle değiştirmek çoğu zaman tabloyu uzatır.
3. Steroid dışı topikal seçenekler. Göz kapağı, yüz ve kıvrım bölgeleri gibi ince deride, uzun süreli kullanım gerektiğinde kalsinörin inhibitörleri gibi alternatifler tercih edilebilir.
4. Fototerapi. Yaygın ve topikal tedaviye yeterli yanıt vermeyen olgularda, kontrollü ışık tedavisi gündeme gelir.
5. Sistemik tedaviler. Şiddetli ve yaşam kalitesini belirgin bozan tablolarda ağızdan alınan tedaviler ya da hedefe yönelik biyolojik ajanlar değerlendirilir. Bu grup düzenli takip gerektirir.
6. Enfeksiyon yönetimi. Sulanma, sarı kabuklanma ve ani kötüleşme varsa deriye eklenen enfeksiyonun tedavi edilmesi gerekir.
Hangi basamağın sizin için uygun olduğu, egzamanın türüne ve şiddetine göre belirlenir. Klinikte uygulanan egzama tedavisi yaklaşımı sayfasında bu basamakların nasıl planlandığını görebilirsiniz. Çocuklarda tedavi planı ise yaşa göre ayrı kurgulanır; çocuk dermatolojisi değerlendirmesi bu noktada devreye girer.
Egzamada günlük bakım: neler işe yarar?
Günlük alışkanlıklar, egzamanın seyrini ilaçlar kadar etkiler. Aşağıdaki başlıklar klinik pratikte en çok fark yaratanlardır.
Yapılması önerilenler:
Duşu kısa tutun ve ılık su kullanın; sıcak su bariyerdeki yağları çözer.
Köpüren, kokulu sabunlar yerine cildi kurutmayan temizleyiciler tercih edin.
Banyodan sonra cildi ovmadan, havluyla bastırarak kurulayın ve hemen nemlendirin.
Pamuklu ve yumuşak dokulu giysileri tercih edin, etiketleri kesin.
Yatak odası havasını çok kuru bırakmayın, kalorifer sezonunda nem dengesine dikkat edin.
Tırnaklarınızı kısa tutun; gece kaşıma hasarını azaltır.
Bulaşık ve temizlik işlerinde pamuk astarlı eldiven kullanın.
Kaçınılması gerekenler:
- Keseleme, sert lif ve ovalayıcı peeling ürünleri
- Alkol içeren tonikler ve kokulu vücut spreyleri
- Uzun süreli sıcak duş, hamam ve sauna alevlenme döneminde
- Doğal olduğu için zararsız sanılan bitkisel karışımların lezyona uygulanması
- İnternette önerilen reçeteli kremleri hekim değerlendirmesi olmadan kullanmak
Beslenmenin egzamadaki rolü sık sorulan ve sık abartılan bir konudur. Gıda kısıtlamalarının kime, hangi durumda gerçekten fayda sağladığını egzamada beslenmenin rolü yazısında ayrıntılı ele aldık.
Kendi tetikleyicinizi nasıl belirlersiniz?
Egzamada tetikleyiciler kişiden kişiye değişir, bu yüzden genel listeler tek başına yeterli olmaz. Kendi örüntünüzü bulmanın en pratik yolu, birkaç hafta boyunca basit bir alevlenme kaydı tutmaktır.
Her alevlenmede şu dört başlığı not edin:
Zaman: Hangi gün başladı, kaç gün sürdü, gün içinde mi geceleri mi arttı.
Bölge: Hangi bölgede çıktı, daha önce aynı yerde olmuş muydu.
Önceki 48 saat: Yeni bir ürün, yeni bir giysi, farklı bir yemek, yoğun temizlik, seyahat, yoğun stres ya da uykusuz bir gece var mıydı.
Ne yatıştırdı: Hangi bakım adımı sonrasında rahatlama oldu.
Birkaç kayıttan sonra çoğu kişide tekrar eden bir örüntü belirir. Bu kayıt, muayenede size sorulacak soruların yarısını önceden yanıtladığı için tanı sürecini kısaltır. Değiştirdiğiniz ürünleri aynı anda değil, teker teker denemek de neyin işe yaradığını görmenizi kolaylaştırır.
Egzama bulaşır mı?
Egzama bulaşmaz. Temas, sarılma, aynı havluyu ya da havuzu kullanma yoluyla başka bir kişiye geçmez. Egzama bir enfeksiyon değil, kişinin kendi deri bariyeri ve bağışıklık yanıtıyla ilgili bir durumdur.
Karışıklık genellikle şu noktadan doğar: egzamalı deride çatlaklar ve sıyrıklar olduğu için, üzerine bakteriyel ya da viral bir enfeksiyon eklenebilir. Bulaşıcı olan egzamanın kendisi değil, o ikincil enfeksiyondur. Sarı kabuklanma, akıntı, artan ağrı ya da ateş varsa bu ihtimal değerlendirilmelidir.
Özetle
Egzama nedir sorusunun özü şu: zayıflamış bir deri bariyeri ile aşırı tepki veren bir bağışıklık sisteminin ortak sonucu. Bu yüzden tedavi tek bir kreme indirgenemez; alevlenmeyi söndüren yaklaşım ile bariyeri koruyan günlük bakımın birlikte yürümesi gerekir.
Egzama belirtileri haftalardır sürüyor, tekrarlıyor ya da yaşam kalitenizi düşürüyorsa doğru adım tanıyı netleştirmektir. İstanbul Dermatolog kliniğinde değerlendirme için randevu oluşturabilir veya ilk görüşmeyi online muayene üzerinden yapabilirsiniz.
Ne zaman dermatoloğa başvurmalısınız?
Şu durumlarda beklemeden bir dermatoloji uzmanına başvurun:
- Kaşıntı uykunuzu bölüyor ya da günlük işlerinizi aksatıyor.
- Döküntü birkaç haftadır geçmiyor veya giderek yayılıyor.
- Lezyonlarda sulanma, sarı kabuklanma, artan ağrı ya da ateş var.
- El egzaması nedeniyle çalışamıyor ya da elinizi kullanmakta zorlanıyorsunuz.
- Göz kapağı ve göz çevresinde döküntü gelişti.
- Bebeğinizde yaygın döküntü, huzursuzluk ve beslenme güçlüğü var.
- Kullandığınız tedaviye yanıt alamıyor veya sürekli aynı noktaya dönüyorsunuz.
- Döküntünün egzama mı başka bir hastalık mı olduğundan emin değilsiniz.
